[6 minut czytania]
Spis treści
- Treść zasady niesprzeczności
- Oczywistość zasady niesprzeczności
- Inne spojrzenia
- Ponad zasadą niesprzeczności
- Fizyka a zasada niesprzeczności
- Wnioski
To, że sprzeczne twierdzenia nie są prawdziwe, jest powszechnie uważane za oczywistość. Zasadę tę określa się mianem zasady niesprzeczności, bądź też zasady sprzeczności. Wydaje się, że nie wymaga ona uzasadnienia. Jest to jednak filozoficznie ciekawy problem, mający swoją genezę już w starożytności.
Za klasyczne ujęcie problemu można uznać poglądy Arystotelesa (ur. 384 p.n.e., zm. 322 p.n.e.[1]), filozofa, którego uważa się za pierwszego, który systematycznie podszedł do badań nad logiką[2]. Jest on również istotnym myślicielem w dziedzinie ontologii, teorii bytu, autorem zbioru pism określanych nazwą Metafizyka. Dlatego też zasada niesprzeczności, nawet nie tyko w ujęciu Arystotelesa, ma również wymiar ontologiczny.
Treść zasady niesprzeczności
Zasada niesprzeczności może mieć różne postacie. Szeroko przyjęty jest podział na trzy sformułowania zasady.
1. Logiczna zasada niesprzeczności
Dwa twierdzenia względem siebie sprzeczne nie mogą być równocześnie prawdziwe
Arystoteles, Metafizyka, PWN Warszawa 1984, tłum. K. Leśniak ks.Γ 6, 1011 b 28-29
Jest to logiczna zasada niesprzeczności, ponieważ dotyczy prawdziwości sądów, będącej zagadnieniem z obszaru logiki.
2. Ontologiczna zasada niesprzeczności
To samo nie może zarazem przysługiwać i nie przysługiwać temu samemu i pod tym samym względem
Arystoteles, Metafizyka, PWN Warszawa 1984, tłum K. Leśniak ks.Γ 3, 1005 b 25-27
Jest to ontologiczna zasada niesprzeczności, gdyż, zgodnie z Arystotelesem, dotyczy wszystkiego co istnieje. Zwięźlej ją ujmując:
Jest niemożliwe, ażeby coś równocześnie było i nie było
Arystoteles, Metafizyka, PWN Warszawa 1984, tłum K. Leśniak ks. B, 996 b 46-47
3. Psychologiczna zasada niesprzeczności
Psychologiczna zasada niesprzeczności dotyczy niemożliwości istnienia sprzecznych twierdzeń w umyśle w tym samym czasie. Należy dodać, że mowa tutaj o umyśle w stanie pełnego czuwania, a nie np. podczas marzeń sennych.
Oczywistość zasady niesprzeczności
Niektórzy filozofowie żądają dowodu nawet dla tej zasady, a to wskutek braku wiedzy logicznej; jest bowiem brakiem wiedzy logicznej nieodróżnianie tego, co wymaga dowodu od tego, co dowodu nie potrzebuje
Arystoteles, Metafizyka, PWN Warszawa 1984, tłum. K. Leśniak ks.Γ 4, 1005 b 51-55
Zgodnie z Arystotelesem, nie wszystko wymaga dowodu. Takim elementem niewymagającym dowodu jest zasada niesprzeczności. Dowodząc czegoś, musimy udowodnić to, na czym się ono opiera. To natomiast ponownie musimy udowodnić na podstawie czegoś innego. Aby uniknąć regresu w nieskończoność, należy przyjąć istnienie zasady, która nie wymaga dowodu. Taką zasadą, według Arystotelesa, ma być właśnie zasada niesprzeczności.
Według Arystotelesa zasada niesprzeczności jest oczywista[3]. Są jednak filozofowie, dla których to za mało lub którzy odrzucają ten pogląd[4]. Zauważyć można, że oczywistość jest stanem psychicznym. Nie jest to jednak jeszcze kryterium prawdy. Używając takiego argumentu można popaść w subiektywizm. Sam Arystoteles zauważa, że niektórzy filozofowie żądają dowodu dla zasady niesprzeczności, co czyni wątpliwym absolutną oczywistość zasady.
Inne spojrzenia
Do tej samej rzeki wstępujemy i nie wstępujemy, jesteśmy i nie jesteśmy
Heraklit, Diels-Kranz, 22 B 49 a; B. Kupis
Heraklit z Efezu (ur. ok. 540, zm. ok. 480 p.n.e.[5]), wydaje się być jednym z tych filozofów, w kontrze do których Arystoteles wysuwa swoje poglądy. Heraklit uznawał, że świat podlega nieustannej zmianie[6]. Przytoczony cytat odnosi się do słynnego stwierdzenia, że nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki. Nie jest to etyczny zakaz, tylko wyraz nieustannej zmiany – rzeka, zanim wejdziemy do niej drugi raz, stanie się inną rzeką.
Heraklit był inspiracją dla Georga Wilhelma Hegla (1770-1831[7]). Hegel uznawał, że każdemu prawdziwemu twierdzeniu (tezie) odpowiada prawdziwe przeczenie (antyteza). Z tych dwóch sprzecznych twierdzeń wyłania się synteza. Żadne twierdzenie nie jest więc całkowicie prawdziwe. Podobnie jak u Heraklita, byt nieustannie się zmienia. Dodać można, że zgodnie z Heglem myśl nie powinna ani nie może unikać sprzeczności[8].
Ponad zasadą niesprzeczności
Argumentacja za zasadą niesprzeczności może przypominać argument Tomasza z Akwinu za istnieniem Boga. Dochodzi on do wniosku, że szukając przyczyny wszystkiego, musi istnieć pierwsza przyczyna, nie posiadająca swojej przyczyny, to jest Bóg. Analogicznie ujmując, szukając uzasadnień wszystkich twierdzeń, musi istnieć pierwsze twierdzenie, które uzasadnienia nie wymaga, czyli zasada niesprzeczności.
Jednak przyjmując chrześcijańską koncepcję Boga, to jest wszechmocnego i wszechdobrego, pojawiają się problemy logiczne. Są to m.in. paradoks wszechmocy czy problem zła. Czy jednak zasady logiczne da się zastosować do Boga? Boska wszechmoc, jeżeli ma być wszechmocą, powinna być ponad zasadami logicznymi. Z tego względu problem zła, jako dotyczący Boga, nie musi koniecznie oznaczać Jego złego charakteru, tak jak też paradoks wszechmocy nie musi oznaczać jej braku.
Fizyka a zasada niesprzeczności
Ja uważam, że wszechświat wyłonił się samorzutnie z nicości, zgodnie z prawami fizyki.
Stephen Hawking, Krótkie odpowiedzi na wielkie pytania
Problemy z zasadą niesprzeczności może mieć nie tylko teologia, ale również nauka. Podobnież, gdy fizycy opracowali teorię mechaniki kwantowej, pojawiły się głosy, że może ona podważać klasyczną logikę dwuwartościową[9], to jest zawierającą dwie wartości: prawdę albo fałsz. Dla przykładu przywołać można słynny eksperyment myślowy Erwina Schrödingera. Zgodnie z nim, wedle opisu kwantowo-mechanicznego może dojść do sytuacji, w której coś zarazem jest i nie jest (eksperyment myślowy dotyczył kota w pudełku, który był zarazem żywy i martwy). Również podany wyżej cytat Stephena Hawkinga sprawia wrażenie sprzecznego, bardzo podobnie do myśli Heraklita i Hegla.
Wnioski
Trudno sobie wyobrazić byty sprzeczne, jednak i uznawanie samej zasady niesprzeczności może być problematyczne. Ontologiczna zasada niesprzeczności sprawia wrażenie, że byt jest statyczny, niezmienny. Odrzucenie jej spowodowałoby jednak chaos myślowy i chaos komunikacyjny. Jednak czyniąc pewne założenia, takie jak np. istnienie chrześcijańskiego Boga czy powstanie wszechświata (w opozycji do poglądu że wszechświat nie powstał, tylko istniał zawsze), albo też uznając niektóre wyniki nauki, okazuje się, że problem obowiązywania zasady niesprzeczności powraca. Być może są to wyjątki potwierdzające regułę, a być może logiczno-ontologiczną zasadę niesprzeczności czeka modyfikacja. Możliwe też, że potrzebna będzie inna zasada, na której zasada niesprzeczności się oprze.
[1] Jan Legowicz, Włodzimierz Kryszewski, Arystoteles, Encyklopedia PWN https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Arystoteles;3871513.html [dostęp: 24 maja 2022].
[2] Jaakko J. Hintikka,, Paul Vincent Spade, history of logic. Encyclopedia Britannica, https://www.britannica.com/topic/history-of-logic. [dostęp: 24 maja 2022].
[3] Por.: Arystoteles Metafizyka PWN Warszawa 1984 tłum. K. Leśniak ks. Γ 4, 1005 b 54-56.
[4] Na przykład Jan Łukasiewicz.
[5] Heraklit z Efezu, Encyklopedia PWN https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Heraklit-z-Efezu;3911148.html [dostęp: 24 maja 2022].
[6] Tamże.
[7] Mirosław Żelazny, Hegel Georg Wilhelm Friedrich, Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Hegel-Georg-Wilhelm-Friedrich;3910643.html [dostęp: 24 maja 2022].
[8] Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, tom 2, s. 214.
[9] Elżbieta Drozdowska, Czy mechanika kwantowa wymaga zmiany logiki? https://filozofuj.eu/elzbieta-drozdowska-czy-mechanika-kwantowa-wymaga-zmiany-logiki/ [dostęp: 24 maja 2022]