[ok. 4 minuty czytania]
Spis treści
- Historia psychologii
- Krytyka psychologii jako umiejętności filozoficznej
- Odpowiedź na krytykę
- Działy psychologii
- Relacja psychologia-filozofia
- Krytyka przyczyn wyłączania psychologii z filozofii
[…] psychologia stanowi podstawę, a metafizyka dopełnienie filozofii[1].
Historia psychologii
Rozprawa Psychologia wobec fizjologii i filozofii poświęcona jest kwestii roli i miejsca psychologii. Zaczyna się od analizy historycznej, zgodnie z którą początkowo psychologia, uprawiana przez Arystotelesa, była niemal w całości pochłonięta przez metafizykę. Jan Ludwik Vives (1492-1540) postulował używanie obserwacji i doświadczenia. Zamiast pytać, czym dusza jest, powinno się badać jej właściwości i sposoby działania. John Locke tworzy teorię poznania, bazującą na analizie czynności poznawczych umysłu ludzkiego. W połowie XVIII wieku, ze względu na to, że zaczęto badać uczuciową stronę umysłu, badania psychologiczne stały się odrębną nauką. Nowożytna psychologia określiła się mianem psychologii empirycznej, w odróżnieniu od psychologii racjonalnej, zakorzenionej w metafizyce.
Krytyka psychologii jako umiejętności filozoficznej
Według Twardowskiego psychologia jest jedną z umiejętności filozoficznych. Część psychologów była jednak odmiennego zdania, postulując odłączenie psychologii od filozofii i przyłączenie jej do fizjologii. Argumenty-twierdzenia za tym były trzy:
- zjawiska psychiczne są w gruncie rzeczy tylko pewnym gatunkiem zjawisk fizjologicznych;
- czynności umysłu są funkcjami mózgu;
- doświadczenie wewnętrzne (introspekcja) jest niemożliwe i powinno być zastąpione doświadczeniem zewnętrznym (fizjologią mózgu), ponieważ nie można np. rozdwoić się na dwie osoby, z których jedna by myślała, a druga by śledziła myślenie.
Odpowiedź na krytykę
Na powyższe nie zgadza się Twardowski. Odnośnie pierwszego zaznacza, że nie jest tutaj uwzględniona różnica między procesami fizjologicznymi systemu nerwowego a objawami duchowymi. Opiera się to na dwóch faktach, tj.: 1) nierozciągłości w przestrzeni uczuć, myśli, wyobrażeń i postanowień; 2) podpadaniu objawów psychicznych wyłącznie pod doświadczenie wewnętrzne, natomiast zjawisk fizjologicznych – jedynie doświadczeniu zewnętrznemu. Odnośnie drugiego argumentu-twierdzenia, zgodnie z Twardowskim nie ma dowodów na to, że czynność umysłową wykonuje w zupełności i wyłącznie mózg. Natomiast odnośnie trzeciego Twardowski jest zdania, że znajomość fizjologicznych funkcji mózgu nie starczy za doświadczenie wewnętrzne. Trzeba również rozróżnić obserwację od spostrzeżenia, gdzie obserwacja jest formą postrzeżeń, swego rodzaju procesem celowego śledzenia, i jako taka nie jest koniecznym czynnikiem doświadczenia. Życie wewnętrzne wymyka się obserwacji, ale nie spostrzeżeniu.
Działy psychologii
Powyższa analiz postrzeżeń i obserwacji prowadzi Twardowskiego do podziału dokonanego przez Herberta Spencera na uzupełniające się psychologię podmiotową, opierającą się wyłącznie na doświadczeniu wewnętrznym, i psychologię przedmiotową, badającą zmysłowo dostrzegalne zjawiska. Twardowski przypomina zanikający podział na psychologię eksperymentalną, która, posługując się eksperymentem, nadaje ścisłość doświadczeniu wewnętrznemu, i psychologię empiryczną, również opartej na doświadczeniu wewnętrznym, ale nie posługującej się eksperymentem. Obie dziedziny jednak przenikają się i są ściśle połączone. Twardowski przypomina jeszcze o psychofizjologii, zajmującej się stosunkiem między życiem umysłowym a życiem cielesnym ustroju, i psychofizyce, zajmującej się wpływem otoczenia na życie umysłowe jednostki.
Relacja psychologia-filozofia
Powyższe podziały, będące unormowaniem granic psychologii, pozostawiają problem jej relacji do filozofii. Twardowski uznaje psychologię za naukę filozoficzną. Rozważa jednak kwestię, czy psychologii nie należy się miejsce poza obrębem filozofii, i czy nie oderwała się już od niej, tak jak np. matematyka. Twardowski wykazuje, że każde określenie filozofii, które nie dopuszcza do niej psychologii, jest chybione. Cała filozofia, która chce cechować się powszechnością i możliwością naukowego uzasadnienia swych twierdzeń, oparta jest na psychologii. Zamiast, jak to robiono w czasach metafizycyzmu w filozofii, oceniać twierdzenia na podstawie zgodności z systemem metafizycznym, który uznawano za prawdziwy, należy prowadzić badania psychologiczne nad objawami duchowymi, prowadzącymi dalej do stosownych zagadnień metafizycznych. Zamiast np. spierać się o określenie metafizycznego dobra moralnego, zaczęto analizować grupę zjawisk duchowych pod nazwą poczucia moralnego. Tak więc podstawą pracy filozoficznej stała się psychologia. Psychologia jednak, jako nie zajmująca się doświadczeniem zmysłowym, nie wyczerpuje filozofii. Praca dokona na polu doświadczenia zmysłowego i wewnętrznego jest spajana w systematyczną całość przez metafizykę.
Krytyka przyczyn wyłączania psychologii z filozofii
Ostatecznie Twardowski zwalcza przyczyny przekonania, że psychologia nie jest gałęzią filozofii. Przyczyny takie są trzy:
- przekonanie, że naukami filozoficznymi mogą być jedynie nauki o charakterze ogólnym;
– tutaj Twardowski wskazuje na metafizykę i ewentualnie logikę z teorią poznania jako nauki ogólne, jednak pozostałe jako szczegółowe, a więc jest to mylne przekonanie;
- mylne wnioski wyprowadzone ze zmiany w stosunku psychologii do metafizyki;
– psychologia przestała być gałęzią metafizyki, ale nie przestała być gałęzią filozofii;
- podział nauk ze względu na skomplikowany charakter, tak że jeden człowiek nie może równomiernie zajmować się różnymi naukami;
– mimo jednak podziału pracy nie zniknął wewnętrzny związek nauk.
Tak więc, jeżeli jest to trafne ujęcie filozofii, psychologia stanowi podstawę, a metafizyka dopełnienie filozofii.
[1] K. Twardowski, Psychologia wobec fizjologii i filozofii, [w:] K. Twardowski, Wybrane pisma filozoficzne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965, s. 113.