[ok. 4 minuty czytania]
Spis treści:
- Ogólnie o Spinozie
- Definicja bóstwa
- Natura wg Spinozy
- Bezcelowość Boga
- Inne kontrowersyjne tezy Spinozy
- Zakończenie
Najwyższym dobrem umysłu jest wiedza o bóstwie, a najwyższą cnotą rozumu jest poznawanie bóstwa[1].
Ogólnie o Spinozie
Benedykt de Spinoza – heretyk dla żydów, chrześcijan, a inspiracja dla filozofów. Żył od roku 1632 do roku 1677, zajmując się filozofią, a zawodowo trudniąc się szlifowaniem szkieł optycznych[2]. Prawdopodobnie jeden z lepiej znanych panteistów, jednak interpretacja jego dzieł może być różnorodna. W swoim głównym dziele, czyli Etyka w porządku geometrycznym dowiedziona, zaczyna rozmyślania właśnie od części O bóstwie, co może świadczyć o ważkości tematu. Przytoczony rozdział Etyki nie wyczerpuje jednak myśli teologicznej Spinozy. Kwestiami teologicznymi zajmował się również w dziele Traktat teologiczno-polityczny. Również w dalszych częściach Etyki wypowiada się na temat transcendencji.
Definicja bóstwa
Przez bóstwo rozumiem jestestwo bezwzględnie nieskończone, tj. istotę składającą się z nieskończonej ilości przymiotów, z których każdy wyraża treść wieczną i nieskończoną.
OBJAŚNIENIE. Mówię: „bezwzględnie nieskończone”, a nie: „w swoim rodzaju nieskończone”, temu bowiem, co jest nieskończone tylko w swoim rodzaju, możemy odmówić nieskończonej ilości przymiotów; do treści tego zaś, co jest bezwzględnie nieskończone, należy wszystko, cokolwiek wyraża treść i nie zawiera w sobie żadnego przeczenia[3].
Jak wspomniano, Bóg Spinozy to natura:
…ponieważ owo jestestwo wieczne i nieskończone, które nazywamy bóstwem, czyli naturą[4]…
Natura wg Spinozy
Naturę Spinoza dzielił na naturę twórczą [natura naturans]i naturę stworzoną [natura naturata]. Wyjaśniał, że:
[…] przez naturę twórczą rozumieć należy to, co jest samo w sobie i samo przez się daje się pojąć, czyli takie przymioty wszechistoty, które wyrażają jej treść wieczną i nieskończoną, tj. […] bóstwo, o ile zapatrujemy się na nie jako na przyczynę wolną.
Przez naturę stworzoną zaś rozumiem to wszystko, co wynika z konieczności natury bóstwa, czyli z jakiego bądź śród przymiotów bóstwa, tj. wszystkie objawy przymiotów bóstwa, o ile zapatrujemy się na nie jako na rzeczy, które są w bóstwie i nie mogą bez bóstwa ani być, ani dać się pojąć[5].
Bezcelowość Boga
Bóg, czyli natura, nie posiada żadnego celu:
Jeżeli bowiem Bóg działa w jakimś celu, to pragnie koniecznie czegoś, czego mu brak[6].
Jest to kontrowersyjne twierdzenie, jednak przyjmując powszechne założenie o wszechmocy Boga wydaje się być dobrze uzasadnione. Oczywiście, jest to założenie występujące już w Starym Testamencie, gdzie jest napisane np.: Czy jest coś, co byłoby niemożliwe dla Pana?[7]. Spinoza musiał być obeznany z tymi historiami i teologią żydowską. Niektórzy zakładają, że był prymusem w żydowskiej szkole Talmudu i Tory, oraz możliwym jest, że był postrzegany jako przyszły rabin[8].
Inne kontrowersyjne tezy Spinozy
Powyższe założenie nie jest jedynym, jakie w powszechnym mniemaniu może być kontrowersyjne:
Stąd wynika po pierwsze, że bóstwo nie oddziaływa z wolności woli[9].
Lub też:
Właściwie mówiąc, bóstwo nikogo nie miłuje ani też nie nienawidzi[10].
Pierwszy cytat wznosiłby determinizm na poziom bóstwa, czyli natury, i dlatego może być kontrowersyjny. Drugi cytat stoi w opozycji do tego, co składa się na doktrynę chrześcijańską – że Bóg kocha ludzi.
Zakończenie
Jak widać, Spinoza podszedł do zagadnień teologicznych w niekonwencjonalny sposób. Być może z tego powodu został ekskomunikowany przez żydów. Nie można jednak odmówić Spinozie trafności części przemyśleń, jak np. o bezcelowości bóstwa. Pozostałe przemyślenia są jednak już bardziej kontrowersyjne.
Spinoza – dla jednych heretyk, dla innych inspiracja. Obojętnie jednak, jaki mamy stosunek do teologii Spinozy, zgodzić się można, że najwyższym dobrem umysłu jest wiedza o bóstwie, a najwyższą cnotą rozumu jest poznawanie bóstwa.
Dzieło Spinozy można pobrać za darmo z serwisu Wolne Lektury:
https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/spinoza-etyka.pdf
[1] B. de Spinoza, Etyka w porządku geometrycznym dowiedziona, tłum. I. Myślicki,Fundacja Nowoczesna Polska, bdw, https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/spinoza-etyka.pdf (dostęp 25.08.2024), s. 94-95.
[2] Hasło: Spinoza BARUCH, [w:] Internetowa Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Spinoza-Baruch;3978241.html (dostęp 25.08.2024).
[3] B. de Spinoza, Etyka…, s. 3.
[4] B. de Spinoza, Etyka…, s. 84.
[5] Tamże, s. 16.
[6] Tamże, s. 21.
[7] Ks. Rodzaju 18:14a, Biblia Tysiąclecia, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. Pallottinum, https://biblia.deon.pl/ (dostęp 25.08.2024).
[8] S. Nadler, Baruch Spinoza, [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2024 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), https://plato.stanford.edu/archives/spr2024/entries/spinoza/ (dostęp 25.08.2024).
[9] B. de Spinoza, Etyka…, s. 17.
[10] B. de Spinoza, Etyka…, s. 123.