[10 minut czytania]
Spis treści
Wydaje się, że pojęcie logiki rozumiemy intuicyjnie. Jednak przez różnych ludzi logika jest różnie rozumiana. Również specjalistyczne definicje logiki są różne. Na przykład, uznaje się że logika to:
- [gr. logikós ‘zgodny z rozumowaniem’], teoria czynności poznawczych, przede wszystkim naukotwórczych[1];
- analiza języka i czynności badawczych (rozumowanie, definiowanie, klasyfikowanie, etc.) w celu podania takich reguł posługiwania się językiem i wykonywania owych czynności, które uczyniłyby tę działalność możliwie najbardziej skuteczną[2];
- (gr. λόγος, logos – myślenie, język, słowo, argument) nauka formułująca kryteria poprawności rozumowań, analizująca czynności poznawcze takie jak: klasyfikowanie, definiowanie, wnioskowanie, stawianie i testowanie hipotez, formułowanie teorii naukowych, itp.[3].
Nie powinno więc dziwić stwierdzenie, że również na przestrzeni czasu oraz w różnych miejscach logika była i jest różnie rozumiana. Również początki logiki były różne. Uznać można, że logika powstała niezależnie na Zachodzie i Wschodzie.
Początki logiki na Zachodzie
Za początek kształtowania się logiki na Zachodzie jako nauki uznać można działalność Zenona z Elei (V wiek p.n.e.)[4].
-
Zenon z Elei
Zenon z Elei jest najbardziej znany ze względu na stworzenie paradoksów przeciwko możliwości ruchu, np.:
- Achilles. Achilles nigdy nie dogoni żółwia, ponieważ najpierw musiałby dobiec do miejsca w którym żółw jest – a w tym czasie żółw zdąży się przemieścić. Achilles będzie musiał dobiec do kolejnego punktu, więc sytuacja się powtarza;
- Strzała. W danej chwili (punkcie czasowym) lecąca strzała spoczywa (nie porusza się). Czas jednak składa się z chwil, strzała więc się nie porusza, lecz spoczywa[5].
Paradoksy te miały wspierać stanowisko Parmenidesa, który twierdził że byt jest i nie może nie być; nie-byt nie jest i nie może w żaden sposób być[6]. Wnioskował z tego np. że byt nie powstaje, ponieważ 1) albo musiałby powstać z nie-bytu, co jest niemożliwe ze względu na to że nie-bytu nie ma, 2) albo musiałby powstać z bytu, co oznaczałoby że istniał wcześniej[7].
-
Arystoteles
Jednak o logice jako odrębnej nauce można mówić dopiero od wystąpienia Arystotelesa (384-322 p.n.e.)[8]. Pisma Arystotelesa dotyczące logiki znane są pod nazwą Organon, choć nazwa ta jest późniejsza, jako że pochodzi od logików bizantyjskich[9]. Dzieło te uznawane jest za najbardziej wpływową pracę naukową w historii nauki europejskiej[10]. Uznaje się, że cała logika Zachodu jest w nim zakorzeniona[11].
Logika Arystotelesowska powstała z refleksji nad metodami wprowadzonymi przez wcześniejszych filozofów, szczególnie nad metodą sokratejską[12]. Miała stanowić studium wstępne wszystkich nauk (choć sam Arystoteles nie uważał jej jeszcze za naukę)[13]. Rozważała formę, jaką musi mieć każdy dyskurs, który chce coś wykazać, i ogólnie, który chce być dyskursem dowodzącym[14].
Logika Arystotelesa rozpatruje: 1. terminy, 2. zdania (sądy), 3. wnioskowania.
- Termin może być przydzielony do jednej z danych kategorii, których Arystoteles wymienia dziesięć, tj.: 1) substancja, 2) ilość, 3) jakość, 4) stosunek, 5) miejsce, 6) czas, 7) położenie, 8) stan, 9) działanie, 10) doznawanie[15]. Kategorie, tak samo jak indywidua, są niedefiniowalne[16]. Pozostałe terminy, będące między kategoriami a indywiduami, poznajemy za pośrednictwem definicji, czyli, jak to określa Arystoteles, dyskursu, który wyraża istotę, lub dyskursu, który wyraża naturę rzeczy, lub dyskursu, który wyraża substancję rzeczy[17]. Definicja nigdy nie jest prawdziwa lub fałszywa, lecz tylko trafna lub nietrafna[18]. Prawdziwy lub fałszywy może być sąd, czyli odpowiednie połączenie terminów[19].
- Sąd jest aktem, przez który stwierdzamy lub negujemy połączenie pojęć ze sobą[20]. Arystoteles nie tylko dzieli je na albo prawdziwe albo fałszywe, ale podaje również inne podziały jak np. ogólne czy jednostkowe lub indywidualne[21].
- Arystoteles zauważywszy, że dobre argumenty mają swoją strukturę, zaczął ją analizować, po czym nazwał ją sylogizmem[22]. Sylogizm składa się z trzech zdań, tj. dwóch poprzedników (czyli przesłanek) i jednego następnika (czyli wniosku)[23]. Dla przykładu:
- Jeżeli wszyscy ludzie są śmiertelni,
- i jeżeli Sokrates jest człowiekiem,
- to Sokrates jest śmiertelny[24].
Jest to rozumowanie doskonałe, gdyż wniosek do którego się dochodzi wynika koniecznie z przyjętych przesłanek[25]. Dodać można, że istnieją różne sylogizmy, np. ze względu na to że sylogizm może mieć różne formy[26], lub ze względu na prawdziwość przesłanek – np. sylogizm naukowy, uwzględniający również prawdziwość przesłanek[27].
Jak widać, sylogizm jest schematem rozumowania dedukcyjnego. Arystoteles jednak podchodzi do tematu bardziej szczegółowo, gdyż wyróżnia jeszcze indukcję, czyli „bycie prowadzonym” od szczegółu do ogółu, a także intuicję, czyli czyste ujęcie pierwszych zasad[28]. Indukcja i intuicja mają na celu ujęcie przesłanek i zasad dowodzenia[29]. Według Arystotelesa każda nauka przyjmuje przesłanki i zasady własne, specyficzne tylko dla niej[30]. Zgodnie z procedurą, każda nauka 1) przyjmuje istnienie przedmiotu badań, 2) definiuje znaczenie przynależnych do niej terminów, jednak nie przyjmuje ich istnienia, lecz je dowodzi, oraz 3) posługuje się zdaniami prawdziwymi (aksjomatami), których prawdziwość jest znana intuicyjnie[31]. Istnieją jednak aksjomaty wspólne wszystkim naukom, np. zasada niesprzeczności, czy też zasada wyłączonego środka, o których Arystoteles pisze już w innym dziele, tj. w Metafizyce[32].
Początki logiki na Wschodzie
Pomimo tego, że w zachodnim kręgu kulturowym powstanie logiki wiąże się z Arystotelesem, to również na Wschodzie są tradycje, w których logika powstała niezależnie. Ośrodkami tych tradycji logiki są Indie i Chiny.
-
Indie
Podobnie jak w Grecji, logika indyjska wyrosła z refleksji nad metodami dyskusji[33]. Jednak badanie rozumowania w Indiach nie odbywało się z perspektywy językowej, lecz z ontycznej, epistemicznej i dialektycznej[34]. Do V w. p.n.e. w Indiach prowadzono badania nad szerokim zakresem tematów, w tym m.in. nad logiką[35]. Około III w. p.n.e. powstały dwa dzieła istotne dla indyjskiej historii rozumowania: Kathā-vatthu (Punkty sporne), którego autorstwo przypisywane jest Moggaliputta Tissa, i Milinda-pañha (Pytania króla Milindy)[36]. Dzieło Pytania króla Milindy zawiera dialog między królem a mnichem na temat doktryny buddyjskiej, w której podane są argumenty przez analogię[37]. Natomiast dzieło Punkty sporne zawiera krytykę poglądów jednej ze szkół myśli buddyjskiej – Sthaviravādins, np. dotyczącej kwestii prawdziwego i ostatecznego poznania duszy[38]. Dla przykładu:
Sthaviravadin: Czy dusza jest poznana prawdziwie i ostatecznie?
Pudgalavadin: Tak.
Sthaviravadin: Czy dusza jest poznana naprawdę i ostatecznie tak jak każdy ostateczny fakt?
Pudgalavadin: Nie.
Sthaviravadin: Potwierdź swoje zaprzeczenie. Jeśli dusza jest poznana prawdziwie i ostatecznie, to rzeczywiście, dobry panie, powinieneś również powiedzieć, że dusza jest poznana prawdziwie i ostatecznie, tak jak każdy ostateczny fakt. To, co tu mówisz, jest błędne: mianowicie, że powinniśmy powiedzieć: (a) że dusza jest poznana prawdziwie i ostatecznie; ale nie powinniśmy mówić (b) że dusza jest poznana prawdziwie i ostatecznie tak jak każdy ostateczny fakt. Jeżeli to ostatnie stwierdzenie (b) nie może być dopuszczone, to rzeczywiście pierwsze zdanie (a) nie powinno być dopuszczone. Błędem jest potwierdzanie pierwszego stwierdzenia (a) i zaprzeczanie drugiemu (b)[39].
Z czego już łatwo wyabstrahować następującą formę:
Staviravadin: Czy A jest B?
Pudgalavadin: Tak.
Staviravadin: Czy C jest D?
Pudgalavadin: Nie.
Sthaviravadin: Potwierdź swoje zaprzeczenie. Jeśli A to B, to C to D. To, co tu mówisz, jest błędne: mianowicie, że A to B, ale C to nie D. Jeśli C nie jest D, to A nie jest B. Błędem jest, że A to B, a C to nie D[40].
Tekst ten ma cechy które są ważne z punktu widzenia historii logiki. Po pierwsze, argumenty są uporządkowane w pewien schemat[41]. Po drugie, zdania rozumowania są logicznie powiązane. Autor przyjmuje za pewnik, że utrzymywanie niespójnych twierdzeń jest nieprawidłowe[42].
-
Chiny
Powstanie logiki w Chinach wiąże się z dążeniem do opracowania teorii etycznej dotyczącej zarządzania państwem i jednostki w państwie[43]. Kluczową rolę pełnił tutaj motizm, który zapoczątkowany został w V w. p.n.e. przez Mozi’ego[44]. Motizm pomógł w wyklarowaniu wczesno-chińskich koncepcji na temat treści i funkcji języka i logiki[45]. Szkoła ta opracowała teorię wnioskowania i wsparła teorię wersjami podstawowych zasad, które dziś uznać by można za kluczowe w badaniu logiki[46]. Argumentowała jednak, że reguły rządzące wnioskowaniem są częściowo zdeterminowane przez semantykę poszczególnych terminów i terminów w połączeniu. w przeciwieństwie do reguł operujących jedynie na logicznej formie argumentu[47].
Analizując naukę motizmu można doszukać się zasad logicznych odkrytych niezależnie na Zachodzie, takich jak np. zasada niesprzeczności czy wyłączonego środka[48]. To, co jest specyficzne dla logiki chińskiej z jej początków, jest pierwszeństwo semantyki nad logiką formalną, zachęcającą do argumentacji opartej na analogii[49].
Początek logiki
W zależności od przyjętej definicji logiki różnie rozpatrywać można jej początek. Jednak definicje te, powołujące się na grecki źródłosłów, mogą utwierdzić w przekonaniu, że logika pochodzi z Grecji. Jest to oczywiście prawda, jednak niepełna, gdyż logika powstała niezależnie na Zachodzie i Wschodzie.
Analizując początki logiki widocznym jest, że pomimo obecnego, bardziej matematycznego charakteru, logika narodziła się w związku z filozofią, głównie jako namysł nad dyskusjami i argumentami filozoficznymi. Upraszczając można by stwierdzić, że początkiem logiki jest więc namysł nad namysłem.
Bibliografia
- Bocheński J. M., A history of formal logic, University of Notre Dame Press, trans. I. Thomas, Notre Dame, Indiana, 1961,
- Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/,
- Malpass A., Marfori M. A., The history of philosophical and formal logic from Aristotle to Tarski, Bloomsbury Publishing, 1st edition, London, UK; New York, NY, USA, 2017,
- Marciszewski W. (red.), Mała encyklopedia logiki, wydanie 2 zmienione, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław 1988,
- Reale G., Historia filozofii starożytnej. T. I. Od początków do Sokratesa. Wydawnictwo KUL, wydanie drugie (dodruk), Lublin 2012,
- Reale G., Historia filozofii starożytnej. T. II. Platon i Arystoteles. Wydawnictwo KUL, wydanie drugie (dodruk), Lublin 2012,
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/,
- Suchoń W., Wykłady o dziejach logiki dawniejszej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, wydanie I, Kraków 2001,
- Szymanek K., Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny, wydanie II – 5 dodruk, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2012.
[1] J.J. Jadacki, hasło Logika, [w:] Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/logika;3933562.html [dostęp: 18 września 2022].
[2] W. Marciszewski, hasło Logika, [w:] W. Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wydanie 2 zmienione, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław 1988, s. 95.
[3] K. Szymanek, hasło Logika, [w:] K. Szymanek, Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny, wydanie II – 5 dodruk, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2012, s. 184.
[4] W. Suchoń, Wykłady o dziejach logiki dawniejszej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, wydanie I, Kraków 2001, s. 9.
[5] Tamże, s. 13.
[6] G. Reale, Historia filozofii starożytnej. T. I. Od początków do Sokratesa. Wydawnictwo KUL, wydanie drugie (dodruk), Lublin 2012, s. 140.
[7] Tamże, 143.
[8] W. Suchoń, Wykłady o dziejach logiki dawniejszej…, s. 14.
[9] Tamże, s. 11.
[10] Tamże.
[11] G. Reale, Historia filozofii starożytnej. T. II. Platon i Arystoteles. Wydawnictwo KUL, wydanie drugie (dodruk), Lublin 2012, s. 552.
[12] Tamże, s. 533.
[13] Tamże, s. 529.
[14] Tamże.
[15] Tamże, s. 533.
[16] Tamże, s. 535.
[17] Tamże, s. 536.
[18] Tamże.
[19] Tamże, s 537.
[20] Tamże.
[21] Tamże, s. 538.
[22] A. Rini, Aristotle’s Logic, [w:] A. Malpass, M. A. Marfori, The history of philosophical and formal logic from Aristotle to Tarski, Bloomsbury Publishing, 1st edition, London, UK; New York, NY, USA, 2017, s. 29.
[23] G. Reale, Historia filozofii starożytnej. T. II…, s. 539.
[24] Tamże.
[25] Tamże.
[26] Tamże, s. 541.
[27] Tamże, s. 542.
[28] Tamże, s. 544-545.
[29] Tamże, s. 546.
[30] Tamże.
[31] Tamże.
[32] Tamże. 546-547.
[33] J. M. Bocheński, A history of formal logic, University of Notre Dame Press, trans. I. Thomas, Notre Dame, Indiana, 1961 s. 417
[34] B. Gillon, Logic in Classical Indian Philosophy, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/logic-india/, [dostęp: 18 września 2022].
[35] Tamże.
[36] Tamże.
[37] Tamże.
[38] Tamże.
[39] Tamże.
[40] Tamże.
[41] Tamże.
[42] Tamże.
[43] M. Willman, Logic and Language in Early Chinese Philosophy, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/chinese-logic-language/, [dostęp: 18 września 2022].
[44] Hasło Mozi, [w:] Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Mozi;3943964.html [dostęp: 18 września 2022].
[45] M. Willman, Logic and Language in Early Chinese Philosophy…
[46] Tamże.
[47] Tamże.
[48] Tamże.
[49] Tamże.