Niepokojący nurt? – czyli „O religii zgodnej z rozumem” Andrzeja Wiszowatego

[5 minut czytania]

Spis treści:

1. Rys historyczny
2. Opracowanie
   • Proste spotrzeżenia Wiszowatego
   • Oczywiste aksjomaty rozumu i inne argumenty
   • Odpowiedź na pewne zarzuty
3. Ocena

Rys historyczny

O religii zgodnej z rozumem, czyli traktat o posługiwaniu się sądem rozumu także w sprawach teologicznych i religijnych jest owocem najbardziej radykalnego nurtu reformacji w Polsce, czyli wspólnoty braci polskich¹. Z lekcji historii można kojarzyć ich z noszenia drewnianych mieczy na znak poparcia dla pacyfizmu i antymilitaryzmu. Funkcjonowali w Polsce od 1562-65 r. do 1658 r., kiedy to dekretem sejmu nakazano im przejść na katolicyzm bądź opuścić kraj². Wspomniane dzieło powstało między 1676 r. a 1678 r. w Amsterdamie³, czyli już po wygnaniu. Ukazuje się w 1684 r.⁴.

Opracowanie

• Proste spostrzeżenia Wiszowatego

O religii zgodnej z rozumem jest dziełem stosunkowo krótkim⁵. W traktacie Wiszowaty argumentuje za zgodnością między wiarą a rozumem, a więc twierdzeniem, za którym chętnie opowiedziałoby się wielu chrześcijan. Dla przykładu:

Jeśli rozumienie nie jest potrzebne do wierzenia, to można by po prostu powiedzieć coś do kogoś w języku obcym, tak że słyszałby on dźwięki, ale nie rozumiał co one znaczą, a potem pytać, czy wierzy w to, co mu powiedziano, czy to jako prawdę uznaje i na to się godzi⁶.

Jeżeli odrzuci się osąd rozumu, to cóż przeszkodzi chwytać się na ślepo jakichkolwiek słów Pisma św. po to, ażeby wyprowadzać najniedorzeczniejsze wnioski, jako z nich rzekomo wynikające?⁷

Wiszowaty zauważa, że niektórych słów Pisma Świętego nie można interpretować dosłownie, np. że Bóg jest ogniem⁸. Jest to całkiem proste spostrzeżenie, że Biblia zawiera metafory.

• Oczywiste aksjomaty rozumu i inne argumenty

Wiszowaty podaje listę oczywistych aksjomatów rozumu, (11. Pewne dostrzeżone przez rozum ogólne aksjomaty i pojęcia, czyli idee, wspólne są powszechnie i ogólnie prawdziwe⁹). Przechodzą one z oczywistych, takich jak np. sądy sprzeczne nie mogą być jednocześnie prawdziwe¹⁰, do bardziej kontrowersyjnych, służących stanowisku braci polskich. Dla przykładu:

Kto wznosi do kogo innego modły, ten jest osobą, ale nie jest Bogiem najwyższym¹¹.

Nikt nie powinien cierpieć za winę, która z łaski została już odpuszczona i darowana¹².

Na poparcie swojego stanowiska dotyczącego rozumu i wiary przytacza również fragmenty Pisma Świętego:

– Apostoł Paweł napisał: «Wszystkiego doświadczajcie – czyli: wszystko badajcie – a co dobre, zachowujcie» (List I do Tess. w. 21.)¹³;

– Sam Chrystus uczy: «Gdy słucha się słowa bożego, trzeba je rozumieć i pomaga ono tylko wtedy, gdy się je rozumie, a tylko temu, kto je rozumie, owoc przyniesie» (Mat. XIII 19, 23, XV 10; Marek VII 14)¹⁴.

Również argumentuje tym, że Pismo Święte podaje argumenty stosowne do ludzkiego rozumu¹⁵.

Oczywiście, podaje również argumenty za unitarianizmem, Wskazuje, że Pismo Święte ukazuje inne sposoby jedności, np.: Ojciec prosi Syna, by uczniowie byli jednością¹⁶, lub Jezus nazywany jest Bogiem, ale przecież aniołów nazywa się także bóstwami w Psalmach (XCVIII 8 i VIII 6)¹⁷.

• Odpowiedź na pewne zarzuty

Ostatnia część traktatu to odpowiedź na pewne zarzuty. Wiszowaty zwalcza kontrargumenty, np.:

– rozum ludzki błądzi – należałoby wtedy wątpić również w dziedzinach takich jak fizyka lub matematyka albo etyka, należy we wszystko wątpić, być jak pirrończycy, czyli starożytni sceptycy. Ponadto Jezus, argumentując za swym zmartwychwstaniem, odnosi się do świadectwa zmysłów¹⁸;

– Wielu ludzi powiada: Tajemnice wiary są tak wzniosłe, że nie można ich mierzyć miarą ziemskiego rozumu, skoro wznoszą się one wysoko ponad nim. – jednak musieli wiedzieć o tym apostołowie, a zalecali poznawać i osądzać sprawy teologiczne ludzkim rozumem¹⁹;

– cuda sprzeciwiają się rozumowi – cuda są nadprzyrodzone, ale nie sprzeciwiają się rozumowi, bo Bóg, podobnie jak zegarmistrz, który gdy zechce, opóźnia bądź zatrzymuje wskazówkę²⁰.

– u Boga wszystko jest możliwe – nie burzy to jednak rozumnego podejścia. Bóg nie czyni rzeczy sprzecznych, bo inaczej nie pozostałoby nic zupełnie prawdziwego lub pewnego²¹;

– Należy podbić wszelki rozum pod posłuszneństwo wiary – jednak nie chodzi tu o bezrozumne przyjmowanie twierdzeń²².

Ocena

O rzeczach zaś wątpliwych nie należy niczego orzekać z pewnością, dopóki pozostają wątpliwe²³.

Wiara zgodna z rozumem jest pożądanym stanem rzeczy, a poglądy braci polskich co do Trójcy Świętej są intuicyjnie zgodne z rozumem. Jednak, by być uczciwym, wypada podać tutaj krytykę ich stanowiska. Po pierwsze, można wnioskować z Pisma Świętego o Trójcy Świętej. Po drugie, zgodnie z Piotrem Łukowskim, pojecie Trójcy Świętej jest do pomyślenia na gruncie matematyki²⁴. 

Warto też rozróżnić zgodność z rozumem od zgodności z doświadczeniem. Może być tak, że ze względu na założenia dotyczące tego, jaki jest świat, jaka jest natura, wykluczamy np. istnienie cudów. W takim wypadku słuszniejsze byłyby argumenty historyczne. Rozumowe wywody Wiszowatego pomijają tą kwestię.

Napięcie unitarianizm-trynitaryzm dalej jest niepokojące. W końcu rozchodzi się o to, by mieć dobrą teologię, by nie bluźnić przeciwko Bogu lub nie być bałwochwalcą. Możliwe więc że warto nie orzekać w tym temacie z pewnością, dopóki pozostaje wątpliwy. Pochwalić jednak należy uzgodnienie lub próbę uzgodnienia religii z rozumem. 

---

---